کیست تخمدان چیست؟

کیست تخمدان کیسه‌ای حاوی مایع یا گاهی مواد جامد است که در داخل یا روی سطح تخمدان ایجاد می‌شود.

این عارضه بسیار شایع است و بسیاری از کیست‌های تخمدان، به‌ویژه کیست‌های مرتبط با چرخه قاعدگی، بدون ایجاد علامت خاصی طی چند هفته یا چند ماه از بین می‌روند.

با این حال، بعضی از کیست‌ها ممکن است بزرگ شوند یا باعث درد لگن، نفخ، تغییرات قاعدگی و درد هنگام رابطه جنسی شوند.

در مواردی نیز پارگی کیست یا پیچ‌خوردگی تخمدان می‌تواند عوارض جدی ایجاد کند.

در این مقاله بررسی می‌کنیم کیست تخمدان چیست، چه انواعی دارد، چه علائمی ایجاد می‌کند، چگونه تشخیص داده می‌شود و چه زمانی به درمان یا جراحی نیاز دارد.

انواع کیست تخمدان

انواع مختلفی از کیست تخمدان وجود دارد، به همین دلیل است که برای درمان کیست تخمدان ابتدا باید اندازه و نوع آن مشخص شود.

کیست عملکردی

شایع‌ترین نوع کیست تخمدان، کیست عملکردی است که در نتیجه تخمک‌گذاری و عملکرد تخمدان تشکیل می‌شود.

کیست‌های فولیکولی و لوتئال دو نوع کیست عملکردی هستند.

این نوع معمولاً بی‌ضرر و بدون درد است و بدون درمان، به مرور زمان کوچک و بهبود می‌یابد.

کیست فولیکولی

در طول چرخه قاعدگی، یک فولیکول حاوی تخمک در یکی از تخمدان‌ها رشد می‌کند.

در اواسط چرخه، فولیکول باز می‌شود و تخمک‌گذاری اتفاق می‌افتد.

اگر به هر دلیلی تخمک‌گذاری رخ ندهد و فولیکول پاره نشود، یک کیست فولیکولی یا فولیکولی تشکیل می‌شود.

کیست فولیکولی ظرف چند ماه به خودی خود از بین می‌رود، اما گاهی اوقات ممکن است باقی بماند.

در برخی موارد، چندین فولیکول رشد می‌کنند اما تخمک‌گذاری اتفاق نمی‌افتد، این روند ماه بعد ادامه پیدا می کند و به تخمدان پلی کیستیک منجر می شود.

در واقع این توده ها در واقع کیست نیستند، بلکه فولیکول های تخمدانی تکامل نیافته ای هستند که هورمون ترشح می کنند و عوارض تخمدان پلی کیستیک را ایجاد می کنند.

کیست لوتئال

وقتی تخمک از فولیکول آزاد می‌شود، بقایای آن جسم زرد نامیده می‌شود که شروع به ترشح هورمون می‌کند.

گاهی اوقات این بقایا با بسته شدن و تجمع مایع در داخل خود به کیست تخمدان تبدیل می‌شوند.

به این نوع کیست جسم زرد نیز گفته می‌شود و گاهی اوقات به مرور زمان خود به خود از بین می‌رود.

کیست هموراژیک

اگر کیست‌های تخمدان به هر دلیلی خونریزی کنند و خون در داخل آنها جمع شود، کیست هموراژیک تشکیل می‌شود.

علائم کیست تخمدان هموراژیک شامل خونریزی و درد شدید در شکم و لگن است.

کیست درموئید

کیست درموئید بسیار نادر است و منشأ جنینی دارد.

در واقع، این نوع کیست ناشی از بقایای یک سلول جنینی است و حاوی مواد جامد مانند مو، غضروف، چربی یا حتی دندان است.

معمولاً برای درمان کیست تخمدان درموئید نیاز به جراحی است.

کیست شکلاتی یا اندومتریوز

گاهی اوقات بافت آندومتر یا پوشش داخلی رحم در مکان‌هایی غیر از رحم رشد می‌کند و به تغییرات هورمونی پاسخ می‌دهد.

در این حالت، این بافت هر بار که پریود اتفاق می‌افتد، ریزش کرده و خونریزی می‌کند.

بیشتر این بافت آندومتر به تخمدان حمله می‌کند و در این ناحیه کیست شکلاتی ایجاد می‌کند، درمان کیست تخمدان آندومتریوز نیز معمولاً جراحی است.

علت ایجاد کیست تخمدان چیست؟

علت ایجاد کیست به نوع آن بستگی دارد. شایع‌ترین کیست‌های تخمدان با روند طبیعی تخمک‌گذاری مرتبط هستند.

مهم‌ترین عوامل و شرایط مرتبط با ایجاد کیست عبارت‌اند از:

• روند طبیعی چرخه قاعدگی و تخمک‌گذاری
• اندومتریوز
• بارداری و تشکیل کیست جسم زرد
• رشد غیرطبیعی سلول‌های تخمدان
• برخی شرایط هورمونی

بنابراین، نمی‌توان همه کیست‌های تخمدان را به یک علت واحد نسبت داد.

تخمک‌گذاری و تغییرات چرخه قاعدگی

بسیاری از کیست‌های تخمدان به دلیل تغییرات طبیعی فولیکول در طول چرخه قاعدگی ایجاد می‌شوند.

اگر فولیکول تخمک را آزاد نکند یا پس از تخمک‌گذاری به شکل طبیعی کوچک نشود، ممکن است به یک کیست عملکردی تبدیل شود.

بارداری

گاهی اوقات کیست جسم زرد در اوایل بارداری باقی می‌ماند و به تولید هورمون پروژسترون کمک می‌کند.

وجود این کیست در بسیاری از موارد طبیعی است و لزوماً نشانه یک مشکل در بارداری نیست.

ژنتیک

افرادی که سابقه کیست تخمدان دارند، ممکن است فرزندانشان نیز به کیست تخمدان مبتلا شوند.

بنابراین، کیست تخمدان می‌تواند ارثی و ژنتیکی باشد و بدون هیچ دلیل خاص دیگری تشکیل شود.

از طرفی متخصصان سابقه قبلی افراد را در پدیدار شدن این کیست‌ ها موثر دانسته و معتقدند که اگر افراد یک بار با کیست تخمدان مواجه شوند و حتی درمان را به مراحل تکمیلی برسانند باز هم امکان پدیدار شدن این کیسه های کوچک و بزرگ بر سطح تخمدان وجود دارد.

علل هورمونی

متخصصان مهمترین عامل ایجاد کیست تخمدان را مشکلات هورمونی می‌ دانند.

زمانی که بانوان از داروهای هورمونی استفاده می‌ کنند قطعاً تعادل هورمون در بدن برهم خورده و باعث پدیدار شدن کیست تخمدان می شود.

اگر تخمک گذاری رخ ندهد و تخمک آزاد نشود، فولیکول رشد یافته می‌تواند به کیست فولیکولی یا لوتئال تبدیل شود.

لازم به ذکر است که خود این کیست‌ها نیز می‌توانند باعث تغییرات هورمونی شوند.

آندومتریوز

همواره به یاد داشته باشید که بیماری آندومتریوز یکی از عوامل تاثیر گذار بر ایجاد کیست تخمدان است.

آندومتریوز زمانی اتفاق می‌ افتد که سلول‌ های داخلی رحم به بخش خارجی راه پیدا کرده و در جایگاه نامناسب رشد خود را ادامه می‌ دهند.

این مسئله علاوه بر ایجاد کیست در تخمدان‌ ها باعث دردناک شدن رابطه جنسی و دردهای شدید قاعدگی می شود.

در کیست شکلاتی، پوشش رحم در مکانی غیر از رحم رشد می‌کند و به تغییرات هورمونی پاسخ می‌دهد.

به عبارت دیگر، این بافت هر بار که پریود اتفاق می‌افتد، خونریزی و ریزش می‌کند، بیشتر بافت اندومتر به تخمدان حمله می‌کند و باعث ایجاد کیست شکلاتی می‌شود.

عفونت

همواره به خاطر داشته باشید که عفونت‌ های شدید لگنی می‌ تواند باعث آسیب دیدگی تخمدان‌ ها و لوله‌ های رحمی شود و شانس ابتلا به کیست تخمدان را افزایش می‌ دهد.

بارداری

کیست جسم زرد به طور طبیعی در تخمدان همه زنان در اوایل بارداری تشکیل می‌شود.

این کیست هورمون پروژسترون تولید می‌کند که تا هفته دوازدهم بارداری ضروری است و از سقط جنین جلوگیری می‌کند.

اگر کیست جسم زرد از بدن دفع شود، باعث سقط جنین می‌شود. بنابراین، این کیست برای بارداری مفید تلقی می‌شود.

علائم کیست تخمدان

بسیاری از کیست‌های تخمدان بدون علامت هستند.

علائم معمولاً زمانی ایجاد می‌شوند که کیست بزرگ شود، پاره شود یا باعث فشار روی اندام‌های اطراف شود.

علائم احتمالی عبارت‌اند از:

• درد یا احساس فشار در ناحیه لگن
• درد در قسمت پایین شکم
• نفخ یا احساس پری شکم
• درد هنگام رابطه جنسی
• تغییر در الگوی قاعدگی
• خونریزی شدید یا نامنظم قاعدگی
• احساس سیری زودرس
• تکرر ادرار
• مشکل در تخلیه روده
• احساس فشار در شکم

همه این علائم اختصاصی کیست تخمدان نیستند و ممکن است در بیماری‌های دیگری نیز دیده شوند.

کدام علائم کیست تخمدان خطرناک هستند؟

در بیشتر موارد، پارگی کیست تخمدان خطرناک نیست، حتی اگر با درد خفیف همراه باشد.

با این حال، اگر کیست تخمدان پاره شده دارید و هر یک از موارد زیر را تجربه می‌کنید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید:

• درد شکم همراه با تب، استفراغ یا پوست سرد
• درد ناگهانی و شدید شکم، به خصوص در یک طرف
• درد شکم همراه با احساس ضعف، سرگیجه یا غش
• درد شکم همراه با خونریزی غیرمنتظره و قابل توجه
• درد شکم به همراه تنگی نفس یا تنفس بسیار سریع

عوارض کیست تخمدان

در اکثر مواقع افرادی که به کیست تخمدان مبتلا می شوند می‌ توانند با راه‌ های درمانی به بهبود اوضاع کمک کرده و این کیست‌ ها برطرف خواهد شد.

از مهمترین عوارض کیست تخمدان باید به پیچ خوردگی تخمدان‌ ها اشاره کرد.

این عارضه زمانی اتفاق می‌ افتد که کیست‌ ها بر روی ساقه تخمدان‌ ها شکل می‌ گیرند و باعث پیچ خوردگی تخمدان می شوند.

این مسئله از رسیدن خون به بخش‌ های مختلف تخمدان جلوگیری کرده و درد بسیار شدید را در پایین شکم حس می‌ کنید.

از دیگر عوارض کیست تخمدان باید به ترکیدن کیست‌ های بزرگ اشاره کرد.

اگر این کیست ها عفونی باشند قطعاً درد بسیار زیادی را در پی داشته و البته بخش‌ های مختلف تخمدان و رحم با این کیست‌ های عفونی درگیر خواهند شد.

در مواردی ممکن است پس از ترکیدن کیست تخمدان در این محدوده خونریزی اتفاق افتاده که علائم آن دقیقاً شبیه به ترکیدگی آپاندیس است.

در موارد نادر ممکن است کیست تخمدان به سرطان تبدیل شود، البته امکان پدیدار شدن این آسیب بسیار ضعیف است اما با این حال نمی‌ توان این اختلالات خطرناک را نادیده گرفت.

روش‌های تشخیص کیست تخمدان

کیست تخمدان می‌تواند به عنوان یک توده غیرطبیعی و بزرگ توسط پزشک با معاینه دقیق تشخیص داده شود.

سپس، از سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن، ام‌آر‌آی و سایر آزمایش‌ها برای بررسی‌های دقیق‌تر و تعیین درمان کیست تخمدان استفاده می‌شود.

روش‌های تشخیص کیست تخمدان به شرح زیر است:

معاینه

پزشک ابتدا علائم، سابقه قاعدگی، سن و شرایط پزشکی فرد را بررسی می‌کند و در صورت نیاز معاینه لگنی انجام می‌دهد.

آزمایش خون

در برخی افراد، به‌ویژه زمانی که ظاهر کیست در تصویربرداری مشکوک باشد یا فرد در سنین پس از یائسگی قرار داشته باشد، پزشک ممکن است آزمایش خون مانند CA-125 درخواست کند.

بالا بودن CA-125 به‌تنهایی به معنی سرطان تخمدان نیست و ممکن است در برخی بیماری‌های غیرسرطانی نیز افزایش پیدا کند.

سونوگرافی

در سونوگرافی از امواج اولتراسوند برای تصویربرداری از اندام‌های داخلی و تشخیص کیست تخمدان استفاده می‌شود.

برای تشخیص کیست بهتر است از سونوگرافی واژینال استفاده شود.

سی‌تی‌اسکن

سی‌تی‌اسکن نتایج دقیق‌تری نسبت به سونوگرافی دارد.

ام‌آر‌آی

این روش بیشتر برای تشخیص کیست‌هایی که مشکوک به بدخیمی هستند، استفاده می‌شود.

همانطور که اشاره کردیم، شناخت و آگاهی از علائم کیست تخمدان در تشخیص آنها بسیار مفید است.

یکی از علائم اولیه کیست تخمدان، قاعدگی‌های نامنظم است. بنابراین، اگر به کیست مشکوک هستید، حتماً چرخه قاعدگی، تاریخ شروع و پایان قاعدگی خود را بررسی کنید.

درمان کیست تخمدان

اگر متخصصان به وجود کیست در تخمدان مشکوک شوند با سایر روش‌ های تشخیصی ابتدا وضعیت تخمدان‌ ها را بررسی کرده تا بتوانند بهترین روش‌ های درمانی را در پیش بگیرند که روش های درمان عبارتند از:

درمان کیست تخمدان با دارو درمانی

متخصصان با توجه به وضعیت بیماران از دارو درمانی استفاده می‌ کنند که در اغلب موارد نتایج بسیار خوبی به همراه دارد.

اگر کیست تخمدان عودکننده دارید، پزشک از قرص‌های ضدبارداری برای متوقف کردن تخمک‌گذاری و جلوگیری از تشکیل کیست‌های جدید استفاده می‌کند.

قرص‌های ضدبارداری همچنین خطر ابتلا به سرطان تخمدان را کاهش می‌دهند. سرطان تخمدان در زنان یائسه شایع‌تر است.

داروهایی که برای درمان کیست تخمدان استفاده می شود اغلب هورمونی هستند و با تنظیم میزان هورمون‌ های بدن از رشد کیست‌ ها جلوگیری کرده و به مرور زمان آنها را از بین می‌ برند.

جراحی کیست تخمدان

اگر پزشک تشخیص دهد که کیست در حال رشد است یا یک کیست عملکردی نیست، ممکن است برای برداشتن آن به جراحی نیاز باشد.

اگر توده سرطانی باشد، پزشک شما را به یک متخصص انکولوژی زنان ارجاع می‌دهد.

در چنین مواردی، ممکن است عمل برداشتن تخمدان، رحم یا لوله‌های فالوپ ضروری باشد.

اگر سرطان پیشرفته باشد، ممکن است شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی نیز در نظر گرفته شود.

لاپاراسکوپی کیست تخمدان

روش دیگر برای درمان کیست تخمدان لاپاراسکوپی است.

اگر آزمایش‌های تصویربرداری نشان دهند که کیست غیرسرطانی و کوچک است، پزشک شما می‌تواند لاپاراسکوپی را برای برداشتن کیست انجام دهد.

اگر متخصصان مجبور شوند که کیست‌ ها را از ناحیه تخمدان‌ ها برداشت کنند از روش لاپاراسکوپی استفاده می‌ کنند که کمترین میزان خطر و تهاجم را برای بانوان در پی دارد.

در این روش، برش کوچکی در نزدیکی ناف ایجاد می‌شود و سپس یک ابزار کوچک برای برداشتن کیست وارد ناحیه لگن می‌شود.

لاپاراتومی

روش دیگر برای خارج کردن کیست‌ های بزرگ لاپاراتومی نام دارد.

اگر کیست بزرگ باشد، جراح می‌تواند آن را از طریق برشی در شکم خارج کند.

متخصصان برای انجام این روش درمانی برش بیشتری را بر روی شکم ایجاد کرده تا با دسترسی بهتر به کیست‌ های بزرگ آنها را به طور کامل از سطح تخمدان‌ ها برداشت نمایند.

در این روش، بیوپسی یا نمونه بافتی فوری گرفته می‌شود و اگر کیست سرطانی تشخیص داده شود، ممکن است جراحی هیسترکتومی برای برداشتن کامل تخمدان‌ها و رحم انجام شود.

آیا درمان خانگی کیست تخمدان امکان‌پذیر است؟

درمان‌های خانگی برای کیست تخمدان می‌توانند به کاهش علائم کمک کنند، اما جایگزینی برای درمان پزشکی نیستند.

اگر کیست رحم یا تخمدان دارید، بهتر است قبل از استفاده از هرگونه درمان خانگی با پزشک مشورت کنید. رایج ترین روش های خانگی درمان کیست تخمدان عبارتند از:

استفاده از کیسه آب گرم یا پد گرمکن در ناحیه مورد نظر می‌تواند با افزایش جریان خون به کاهش درد و گرفتگی کمک کند.

داشتن یک رژیم غذایی سالم سرشار از میوه، سبزیجات، غلات کامل و اجتناب از غذاهای فرآوری شده، قندهای افزوده و چربی‌های ناسالم نیز می‌تواند مفید باشد.

استرس می‌تواند باعث تغییرات هورمونی شود. ورزش‌هایی مانند یوگا، مدیتیشن و تکنیک‌های تنفس عمیق می‌توانند به کاهش استرس و بهبود علائم کیست تخمدان کمک کنند.

فعالیت‌های بدنی مانند پیاده‌روی، یوگا یا شنا می‌توانند به بهبود جریان خون به ناحیه لگن و کاهش درد کمک کنند. ورزش همچنین به تنظیم وزن و بهبود تعادل هورمونی کمک می‌کند.

مهم است که بابت درمان کیست تخمدان نگرانی نداشته باشید اما اگر علائم این عارضه را تجربه می‌ کنید هر چه سریع‌ تر به پزشک اطلاع داده تا در مراحل اولیه و پیش از گسترش کیست برای درمان آن اقدام نمایید قطعاً در این شرایط نتایج خوبی از سایر روش های درمانی حاصل می‌ گردد.

انتخاب بهترین روش برای درمان کیست تخمدان به نوع، اندازه و علائم آن بستگی دارد و باید توسط دکتر فائزه حلیمی، متخصص زنان و زایمان، پس از معاینه و انجام سونوگرافی انجام شود.

کدام دسته از افراد به جراحی کیست تخمدان احتیاج دارند؟

همه کیست‌های تخمدان به جراحی نیاز ندارند و بسیاری از آن‌ها با گذشت زمان یا درمان دارویی برطرف می‌شوند. با این حال، در برخی شرایط پزشک جراحی را بهترین گزینه درمانی می‌داند.

• کیست‌های بزرگ یا پیچیده: اگر اندازه کیست بیش از ۵ تا ۱۰ سانتی‌متر باشد یا ظاهر غیرطبیعی داشته باشد، ممکن است برای جلوگیری از عوارض نیاز به جراحی داشته باشد.
• درد و علائم شدید: درد شدید لگن، احساس فشار، اختلال در ادرار یا تغییرات قابل‌توجه در چرخه قاعدگی می‌تواند از نشانه‌های نیاز به جراحی باشد.
• مشکوک بودن به بدخیمی: اگر نتایج معاینه و تصویربرداری احتمال سرطانی بودن کیست را مطرح کنند، پزشک جراحی را برای بررسی و خارج کردن آن توصیه می‌کند.
• برطرف نشدن کیست: کیست‌هایی که پس از چند سیکل قاعدگی از بین نروند یا به مرور بزرگ‌تر شوند، ممکن است به جراحی نیاز داشته باشند.
• پیچ‌خوردگی تخمدان: این وضعیت یک اورژانس پزشکی است و برای حفظ سلامت تخمدان باید هرچه سریع‌تر جراحی انجام شود.
• کیست در دوران یائسگی: از آنجا که احتمال بدخیمی برخی کیست‌ها پس از یائسگی بیشتر است، در بعضی موارد پزشک جراحی را پیشنهاد می‌کند.

در نهایت، تصمیم برای جراحی به نوع کیست، اندازه آن، علائم بیمار، سن و نتایج آزمایش‌ها بستگی دارد. بنابراین، انتخاب روش درمان باید پس از بررسی کامل توسط پزشک متخصص انجام شود.

راه های پیشگیری از کیست تخمدان

کیست‌های تخمدان قابل پیشگیری نیستند. با این حال، معاینات منظم می‌تواند به تشخیص زودهنگام کیست‌های تخمدان کمک کند.

کیست‌های خوش‌خیم تخمدان سرطانی نمی‌شوند، اما مراجعه به پزشک برای تعیین نوع کیست مهم است.

اگر اخیراً علائمی داشته‌اید، به پزشک خود اطلاع دهید. علائم اصلی مرتبط با کیست‌ها به شرح زیر است:

• تغییرات و بی‌نظمی‌ها در چرخه قاعدگی
• درد مداوم و مزمن لگن
• از دست دادن اشتها
• کاهش وزن غیرمعمول
• احساس نفخ و پری در شکم

چه کسانی بیشتر به پیگیری کیست تخمدان نیاز دارند؟

پیگیری دقیق‌تر ممکن است در شرایط زیر اهمیت بیشتری داشته باشد:

• افرادی که کیست پایدار یا بزرگ دارند.
• افرادی که کیست پیچیده در سونوگرافی دارند.
• افرادی که علائم مداوم یا شدید دارند.
• افرادی که در دوران پس از یائسگی هستند.
• افرادی که سابقه یا عوامل خطر مرتبط با سرطان تخمدان دارند.

در زنان پس از یائسگی، به دلیل افزایش نسبی احتمال سرطان تخمدان، ارزیابی و پیگیری کیست‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

در صورت مشاهده کیست تخمدان، انتخاب روش درمان باید بر اساس نوع کیست، اندازه، علائم و نتیجه تصویربرداری انجام شود.

دکتر فائزه حلیمی پس از بررسی شرایط بیمار و نتایج آزمایش‌ها و سونوگرافی می‌تواند درباره روش مناسب پیگیری یا درمان راهنمایی کند.

سوالات متداول

در ادامه به سوالات پرتکرار شما درباره کیست تخمدان پاسخ داده می شود:

آیا کیست تخمدان باعث ناباروری می‌شود؟

خیر، بیشتر کیست‌های تخمدان باعث ناباروری نمی‌شوند.

با این حال، برخی انواع مانند کیست آندومتریوز یا کیست‌های ناشی از سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) ممکن است شانس بارداری را کاهش دهند.

آیا کیست تخمدان خطرناک است؟

بیشتر کیست‌های تخمدان خوش‌خیم هستند و بدون درمان برطرف می‌شوند.

اما اگر کیست بزرگ، پاره یا دچار پیچ‌خوردگی شود، می‌تواند باعث درد شدید شده و نیاز به درمان فوری داشته باشد.

آیا کیست تخمدان باعث چاقی می‌شود؟

کیست تخمدان به‌طور مستقیم باعث چاقی نمی‌شود، اما برخی اختلالات هورمونی مانند سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) می‌توانند زمینه افزایش وزن را فراهم کنند.

آیا ورزش برای کیست تخمدان ضرر دارد؟

خیر، ورزش‌های سبک مانند پیاده‌روی، شنا و یوگا معمولاً مفید هستند.

البته اگر کیست بزرگ باشد یا درد شدیدی داشته باشید، بهتر است نوع و شدت ورزش را با نظر پزشک انتخاب کنید.

آیا کیست تخمدان در بارداری خطرناک است؟

بیشتر کیست‌های تخمدان در دوران بارداری مشکلی ایجاد نمی‌کنند و به مرور کوچک می‌شوند.

اما در صورت بزرگ بودن، پارگی یا پیچ‌خوردگی کیست، ممکن است به درمان یا جراحی نیاز باشد.